Print This Page

Monarda didyma

Monarda didyma
MONARDA DIDYMA L.   –   BERGAMOTPLANT/BEE BALM / GOUDMELISSE.
Familie:
Lamiaceae/Labiatae. Familie van de lipbloemigen.

De lipbloemigen omvatten tientallen geslachten en ca. 3200 soorten, verspreid o.a. in het Mediterrane gebied. Zij zijn gemakkelijk te herkennen aan een aantal kenmerken, zoals een vierkante stengel en de typische vorm van de
prachtige bloemen.
Deze planten bevatten veel geurstoffen in het blad en zijn daardoor sterk aromatisch.

Gebruikt deel: de bladeren, stoomdestillatie.
In de bossen van Noord Amerika en Canada in het stroomgebied van de Oswega rivier. Hier groeit de meerjarige, wilde of paarse bergamot: Monarda didyma. Van daaruit heeft het zich over de gehele wereld verspreid, na de ontdekking van Amerika. In 1569 schreef de Spanjaard Dr.Nicholas Monardes een lijvig boekwerk over de kruidenflora van Amerika. De naam Monarda is een eerbetoon aan Dr. Monardes. De Monarda didymastreeknaam bijenplant geeft aan dat de plant geliefd is bij bijen en hommels, maar ook bij vlinders. De naam bergamot verwijst naar de geur van de gekneusde bladeren, die overeenkomt met de geur van de Citrus bergamia.

Het is een aromatische plant en bloeit in de nazomer met harige, scharlaken bloemhoofdjes boven rode schutblaadjes. Het is een imposante plant die bosachtig of zelfs struikachtig groeit, recht omhoog en kan dan 80-150 cm hoog worden. Hij heeft een ondiep, rijk vertakt wortelstelsel. Hij breidt zich snel uit en vormt dichte struiken. De stengels zijn hoekig, met langwerpige getande bladeren die tegenover elkaar staan. De bladeren zijn fluweelzacht, gezaagd en zitten tegenoverstaand aan de stengels. De kleur is donkergroen met roodachtige nerven. De jonge blaadjes geven een eua de cologne-achtige geur af. Hij heeft een matig vochtige rijke humus grond nodig om weelderig te groeien. Het wortelstelsel is ondiep, rijk vertakt en vormt dichte struiken. In hoogzomer verschijnen de rode lipbloemen. De hele plant is aromatisch en bloeit in juli en augustus. Het kruid is bij bijen en vlinders zeer geliefd. DecMonarda didymaoratief in de kruidentuin zowel als in de siertuin. Goede buren van de plant zijn guldenroede, hypericum en duizendblad. Kan zeer goed als snijbloem worden gebruikt, want de bloemen zijn sterk. De plant wordt vegetatief vermeerderd, door de worteluitlopers te delen en uit te zetten.
Het jonge blad ruikt naar eau de cologne. De geur van de plant lijkt op de geur van de citrus bergamia. De jonge blaadjes geven smaak aan wijn, dranken, vullingen, salades. De Oswego Indianen trokken er de zogenaamde Oswego thee van, die ook gedronken werd door de blanke kolonisten, die na de Amerikaanse Revolutie in1773 protesteerden tegen de thee belasting van de “Boston Tea Party” en de Engelse thee weggooiden. De plant werd genoemd de Indianennetel en de Indianen gebruikten de thee tegen verkoudheid en bronchiale klachten.
Deze naamgeving werd gegeven door de kwaker John Bartram, de zogenaamde "vader van de Amerikaanse plantkunde", 1699-1777.
De thee verlaagt koorts, verbetert de spijsvertering en is slijmoplossend. Gekookt werken de bloemen kalmerend. Blad en bloem samen vormen een aromatisch theemengsel. In de aromatherapie wordt de olie gebruikt tegen depressies en om infecties tegen te gaan. De Indianen gebruikten de bladeren van de Monarda cirtiodora, de Monarda pectina, de Monarda fistulosa en de naar munt geurende Monarda menthifolia en de Monarda punctata als kruiderij.  De bladeren van de bergamotmunt worden gemacereerd in olie voor gebruik in het haar. Ze bevatten thymol, een ontsmettende stof. Toepassing bij puistjes, en in stoombaden bij Monarda didymaverkoudheid. Het extract van de plant gebruikten de Indianen tegen verkoudheid en ontstekingen aan de ademhalingswegen.
De bergamot bloemen houden hun kleur en geur goed vast en zijn daarom zeer geschikt om te gebruiken in kruidige potpourri’s. De olie van de Monarda didyma wordt soms gebruikt in de parfumindustrie. Niet verwarren met de olie van de Citrus bergamia.

Enige andere soorten:
Het geslacht Monarda kent veel variaties. Er bestaan op zijn minst 17 soorten waarvan
de voornaamste zijn : Monarda citriodora, Monarda didyma, Monarda fistulosa, Monarda
menthilofia, Monarda punctata.
     Monarda pectina: ruikt naar citroen en oregano.
     Monarda citriodora geurt naar citroen en de Monarda menthifolia natuurlijk naar munt.
     Monarda punktata: paardenmunt, geel van kleur met roze punten. Eenjarig, te gebruiken
     voor thee.
     De Monarda fistulosa heeft een pittige smaak die lijkt op die van tijm. De plant stamt uit het 
     zonnige Californië en Mexico. Heeft zacht roze bloemen of lavendelblauw.
     De Monarda punctata heeft geel gevlekte bloemen. Het aroma van de plant lijkt op het
     aroma van oregano.
Monarda’s komen veelvuldig voor op bosgronden in de Verenigde Staten.
Monarda species zijn winterhard in het Verenigd Koninkrijk, Europa, Japan en Australië.
De Monarda didyma is inheems in de oostelijke Verenigde Staten, in de omgeving van
Michigan en de Appalachian Mountains; tevens in het noordoosten van New Jersey naar
New England en Quebec.
Monarda fistulosa komt eerder voor in de westelijke Verenigde Staten, Québec en
Alberta.

Monarda didymaWerkzame bestanddelen in de plant:
Ether – bitterstoffen – looistoffen – flavonoïden -  anthocyanen – etherische olie met: carvacrol, thymol, cymeen, 3-octanal, 3-octanon, 3-octylacetaat, a-copaen, a-thujeen, b-bourboneen, b-caryophylleen, cuminaldehyde, delta-3-careen, geranial, geranylacetaat, germacreen-D,isomenthon, neral, nerol, nonanal, ocimeen, octan-3-ol, p-cymeen, sabineen, terpinoleen, rozemarijnzuur, thymolmethylether, transsabineenhydraat, a-pineen, a-terpineen, a-tepineol, borneol, bornylacetaat, carvacrol, geraniola, campheen, limoneen, linalol, linalylacetaat, myrceen, pulegon, valeriaanzuur, linalool, limoneen, linalylacetaat, didymine.
Bron: Liber Herbarum II Monarda didyma L.

Werkzaamheid:Monarda didyma
Anthelmintisch -  antipyretisch - aromatisch in verfrissende drankjes – bronchitis – carminatief – darmparasieten – depressies - digestief – diuretisch - expectorant - hoofdpijn – huidirritant – maagklachten -  menstruatieproblemen, onregelmatige- - rustgevend (thee) – stimulerend, algemeen – stomachisch – uterus contractie - wondhelend, moeilijke wonden – zweetdrijvend. Kan in de keuken gebruikt worden en de smaak lijkt op tijm en pepermunt.
In de homeopathie wordt de etherische olie gebruikt tegen maagklachten, hoesten en klachten van de luchtwegen.

Contra indicatie:
Wordt in de aromatherapie weinig gebruikt. Kan huidirritant zijn. De pure olie kan de pigmentatie vMonarda didymaeranderen. Niet voor zwangere, kinderen.

 

 

 

 

Bron: Neerlands Tuin – bergamotplant.
          Indianernessel (Monarda didyma) Der Bio-Gärtner.
          Wikipedia eng., de.
          Monarda didyma: www.swsbm.com/ConstituentsH-P.
          Oswega tea, Monarda didyma www.herbs2000.com
          USDA Grin taxonomy for plants Monarda didyma L.
          Monarda: Kathie Schmitt.
          Liber Herbarum II Monarda didyma L. Erik Gotfredsen.
          Floridata: Monarda didyma.
          Botanical.com A Modern Herbal by Mrs. M. Grieve.
Foto: www.magnoliagardensnursery.com
         www.syringa-samen.de
         www.fs.fed.us
         www.backenundkochen.de
         www.missouriplants.com
         www.hflp.sdstate.edu

©®Copyright en registratie notaris. André Gielen 2001 – december 2007


 


Previous page: Mentha x piperita var. citrata
Next page: Myrica gale