Print This Page

Iris germanica/pallida

 

     Iris germanica       Iris germanica       Iris germanica       Iris germanica       Iris germanica

De Iris germanica var. Florentina kent ook nog een Perzische variant, met een intense geur. De Florentijnse iris, zie verderop, heeft prachtige paarsblauwe bloemen. Door destillatie van de wortelstokken van de iris krijgt men een boter die lijkt op echte boter. Wordt gebruikt voor de samenstelling van geraffineerde geuren en is zeer duur. De winning is kostbaar en de opbrengst bijzonder klein. Eerst moet de wortel ontdaan worden van het bruine vlies. Daarna worden de wortels twee tot drie jaar lang gedroogd in een warme ruimte. Als de wortel dan “rijp” is, zoals men dat noemt, net als goede wijn, dan pas wordt hij tot poeder vermalen. Dan wordt door middel van waterdampdestillatie en soms door oplosextractie uit het poeder het iriswortel concrète gewonnen. Daarna wordt het absolue gewonnen, de natuurlijke geurstof van de iriswortel. Deze bewerking duurt ook weer enige maanden, aangezien de destillatie meerdere malen moet worden herhaald om de geringe hoeveelheden olie in de wortel te kunnen extraheren. De essence wordt gebruikt in de parfumerie en in potpourri’s om de geur van gedroogde ingrediënten langer houdbaar te maken. Een kilo kost 100.000 euro.
De Iris dankt haar naam aan de Griekse Godin van de Regenboog. De geurstof is afkomstig van de bloem, maar ook van de wortelstok. Al in de oudheid werd de geur van de iriswortel, die lijkt op viooltjesgeur, beschouwd als een afrodisiacum. In de Middeleeuwen werd de wortel tot poeder gemalen en in een zakje op het lichaam gedragen. De edelen in de 18e eeuw strooiden iris wortelpoeder op hun pruiken. De geneeskunde verwerkte iriswortel in medicijnen tegen bronchitis, oedeem en leverkwalen. De aromatherapie maakt gebruik van de harmoniserende en geneeskrachtige werking van iriswortel essence, dat een gunstige invloed zou hebben op de creativiteit, liefde en intuïtie. In gezichtslotions, crèmes en bodymilk heeft iriswortel een verzorgende en voedende werking. Vroeger werd de iriswortel gebruikt als smaakstof in snoep, drank, limonades en puddingen, vooral gelatinepudding. Men is daar echter mee gestopt omdat allergische reacties werden geconstateerd. In de parfumindustrie wordt iriswortel gebruikt als fixatief om de geurontwikkeling van vluchtige bestanddelen langer vast te houden. Verder heeft iriswortel een zinnelijke, warme, bloemig-fruitige werking.
De verse bladeren en wortels van alle irissen zijn erg giftig.


IRIS GERMANICA Linn.         -  IRIS / BAARDIRIS / DUITSE LIS / ORRIS ROOT
De Iris germanica L.,  baardiris, of Duitse lis wordt veel in de parfumerie gebruikt. De wortels leveren een olie die wordt gebruikt ter vervanging van de veel duurdere viooltjes wortelolie. Houdt van een kalkrijke, voedingsrijke bodem. Inheems in Zuid Europa, Marokko en Noord India. Kruidachtig overblijvende plant met rechtopstaande stijve bladeren. Standplaats: zonnig, in goed gedraineerde gronden. De bloemen zijn blauw-paars. Hij bloeit in mei – juni is winterhard en kan worden toegepast aan de rand van de vijver en in borders.

Gecultiveerd in Italië, bij Florence en Lucca. De Toscaanse boeren noemen hem Giagiollo. Samen met de Iris pallida en de Iris florentina wordt hier de Orris root van geproduceerd. Dioscorides en Theophrastus kenden de Orris wortel al en vonden dat de beste kwaliteit uit Illyricum (Dalmatië) kwam. Groeit in het Middellandse Zeegebied in wijngaarden en als sierplant. Hij werd in de 17e eeuw in Duitsland ingevoerd als sierplant en vandaar uit is hij verwilderd. Kan 80 tot 120 cm hoog worden, heeft grijsgroene tot blauwgroene bladeren en de blauwviolette bloemen verschijnen tussen mei en juni. De stengels staan stijf rechtop en zijn onbehaard. Wat giftigheid betreft bevat de iris 1% triterpeen van het type alpha-irigermanal. Het is een kruidachtige overblijvende plant met brede zwaardvormige bladeren, die rechtop staan en heeft geneeskrachtige eigenschappen. De wortelstok is vlezig, wordt van hun kurklaag ontdaan en langzaam gedroogd. Deze wortelstokken liggen horizontaal in of net boven de bodem in de zon. Het is een opslagplaats van reserve voedsel, zetmeel. Vanuit deze wortelstokken groeien nieuwe wortels en bladeren met een hoek van 90° recht omhoog. De wortels van deze wortelstokken groeien recht naar beneden. De wortelstok is ook belangrijk voor de waterhuishouding. De iris vormt binnenin slijmstoffen die water vasthouden en/of afgeven. Ook de bladeren geven water af als de iris teveel water bevat. Daardoor kunnen irissen maanden van droogte doorstaan. Uit bijna gemummificeerde wortelstokken groeien weer wortels als ze in water worden gelegd.

Deze bloem is bleekblauw tot wit, heeft schitterende bloemen, en een intense geur
aan het begin van de zomer. De binnenste krans van de bloem bestaat uit drie rechtopstaande bloembladen. De buitenste krans heeft drie teruggeslagen bloembladen die een vreemde gelige baard hebben. De Iris germanica, met wortelstok, komt het meest voor in tuinen. Hiervan wordt eveneens de zogenaamde Orris root of Orris Butter geproduceerd. Stoomdestillatie van de drie jaar oude gemalen rhizome. Italië had in de vorige eeuw grote iris velden, te vergelijken met de Franse lavendelvelden. Er werden jaarlijks honderden tonnen rhizomen geoogst.
Het planten van de Iris wordt zorgvuldig gedaan. Bij het begin van de groei, wordt de grond zorgvuldig gewied, vooral door vrouwen, die blootvoets tussen de bedden doorlopen. Hele families werken zo samen bij het wieden, afsnijden en oogsten van de wortels. De plant groeit drie jaar voordat de wortel volwassen is. Een goede oogst  van een flinke plantage is een miljoen kg. verse wortels, na het pellen en drogen ongeveer 300 ton gedroogde wortels die overblijven van de 1000 ton. De wortels worden geoogst in augustus, gepeld en gedroogd. Er is veel export vanuit Italië naar bijvoorbeeld Engeland, Frankrijk en Amerika van gedroogde Iris wortels. De verse wortel is extreem scherp, bitter, bijtend als men hem zou kauwen; een smaak die lange tijd aanhoudt. Deze scherpte verdwijnt bij het drogen, wordt licht bitter en de geur gaat naar viooltjes. Al in de tijd van Gerard was de Iris in Engeland gecultiveerd, alhoewel niet commercieel.

Er zijn grote kwaliteitsverschillen in de commercie van Orris, bepaald door het pellen en de kleur. De beste kwaliteit is de Florentijnse Orris van de Iris florentina, zorgvuldig gepeld, bijna wit, plomp, zeer geurig, onregelmatig van vorm, met kleine littekens waar de worteltjes zijn verwijderd.
De Orris van Verona van de Iris germanica is minder zorgvuldig gepeld, geelachtig van kleur, meer compact met uitgerekte stukken, een beetje gerimpeld en met niet zo’n geweldige geur als die van de I. florentine.
De Marokkaanse of Mogadore Orris ook van de Iris germanica heeft een roodbruine schil, is donkerder van kleur en minder geurig. De stukken zijn kleiner, platter, meer verschrompeld, en soms stukken blad aan de top. Soms gebleekt met zwaveldioxide. Duidelijk inferieur aan de beide voorafgaande soorten en zo is het ook met Bombay Orris: klein, donker en met een inferieure geur.

Werkzame bestanddelen vooral in de wortel: etherische olie 60%
a- en b-amyrine – furfurol – acetaldehyde – acetophenon – a-en b-caroteen – ascorbinezuur – benzaldehyde – b-sitosterol – calciumoxalaat – eugenol – furfural – tanninenzuur – geraniol – glycosiden – resin – iridine – linalol – iron - myristinezuur e.a.zuren – slijmstoffen – palmitinezuur – suikers – hars - zetmeel, e.a.

Werkzaamheid:
Abcessen – anthelmintisch –   astma -  blaasproblemen  -  diuretisch  -  emetisch (braakmiddel)  - expectorant  -  halitose – hoesten  -  kanker (tumoren)  -  laxatief –maagklachten  -  pleuritis  -  sproeten – waterzucht.
Gebruikt om te verven, in de keuken en in de cosmetica. Tandpijn bij kinderen kan worden onderdrukt door het kind op een wortel te laten kauwen.

Contra indicatie:
Wordt in de aromatherapie niet gebruikt.


Bron: Bolbloemen. www.bolgewas.be Iris, ook zwaardlelie.
          Plantaardigheden Iris of Lis. Rob van der Hoeden.
          Wikipedia nl., de.
          Botanical.com A Modern Herbal by Mrs M. Grieve Irisis. Iris pallida Lam.
          Henriette’s Herbal Homepage. King’s American Dispensatory. Harvey Wickes Felter M.D.,
          John Uri Lloyd 1898.
          Liber Herbarum II Erik Gorfredsen.
          Gezondheid.be Lis (Iris florentina en Iris germanica).
Foto: www.commons wikimedia.org
         www.nl.wikipedia.org
         www.iriscolorado.com
         www.klshis.com
         www.giftpflanzen.com

     Iris pallida       Iris pallida       Iris pallida       Iris pallida       Iris pallida

IRIS PALLIDA Lamarck 1789 -         FLORENTIJNSE LIS / BLEKE LIS / DRANKWORTEL / THEEWORTEL / ORRIS ROOT.
Synoniemen:
 Iris illyrica
                       Iris dalmatica
                       Iris pallida subs. Illyrica
                       Iris pallida subs. dalmatica
Familie: iridaceae. De genus is Iris L., de species is Iris pallida Lam. Wordt beschouwd als een van de ouders van Iris germanica, vanwege het blauwe pigment (delphinin) en wordt ook verantwoordelijk geacht voor de vormen met witte bloemen.
De etherische olie ruikt naar viooltjes met een ondertoon van aarde. Stoomdestillatie van de 3 jaar gedroogde en vermalen wortelstokken, vooral geproduceerd in Italië. Opbrengst 0,1% 1000 kg gedroogde wortelstok voor 1 liter essence. Basis- tot middennoot in de parfumerie in dure en verfijnde parfums. Dit is een roomkleurige massa met een bloemige, vioolachtige geur.
Er wordt ook een absolue geproduceerd, een concrète en een hars of resinoïde door alcoholextractie uit de geschilde wortelstokken. Dit is een bruine of donker oranje massa met een zoetig houtige geur, die op tabak lijkt. Uit de gedroogde wortels en wortelstokken van de Iris pallida wordt ook een CO2 extract geproduceerd. De geur hiervan is het meest natuurlijk en benadert die van de plant. Het absolute van de Iris pallida bevat als hoofdbestanddelen alpha- en gamma irone, ionon, acetovanilline en benzaldehyde. Wordt als giftig beschouwd en alleen in de parfumindustrie gebruikt.

Van de verse wortel wordt ook een etherische olie geproduceerd die in de Aromatherapie wordt gebruikt als sedatief.

Van  de gedroogde wortels wordt een olie gedestilleerd, de zogenaamde Orris oil, gebruikt in snoep, kauwgum, frisdranken, parfumindustrie. Als de wortels of rhizomes zijn geoogst, gedroogd en tot 5 jaar opgeslagen, degraderen en oxideren de vetten en de olie in de wortels en zo ontstaan er veel geurige componenten die van onschatbare waarde zijn in de parfumindustrie. Viooltjesgeur. De bejaarde wortels worden gestoomdestilleerd waardoor er een dikke olieachtige stof ontstaat, in de parfumindustrie bekend onder de naam: iris butter.
Het geslacht Iris omvat 300 soorten vaste planten, en die groeien voornamelijk in de noordelijke gematigde gebieden. De naam komt van de God van de Regenboog: Iris, symbool van macht en majesteit. Bij de Egyptenaren gewijd aan Juno, geplaats op de scepter van hun koningen, waarbij de drie bloeiwijzen stonden voor: geloof, wijsheid en rijkdom.
Komt oorspronkelijk uit het oostelijk middellandse zeegebied, samen met de gele lis en de Duitse lis. Komt voor in Croatië, Griekenland en Turkije. De wortel van de Florentijnse lis heeft de sterkste geur. Het is een decoratieve plant met blauwe, witachtig, licht- of donkerviolette bloemen, lichtgroene bladeren en wordt 30-100 cm. De bloeivorm is in het wild fel blauw, de teeltvormen hebben ook witte, crème kleurige of gele bloemen. Is nu verbreid in India en Noord Afrika en gekweekt in Rusland. In Italië groeit ze volop in het wild. Wordt gebruikt in de parfumindustrie, waartoe de gedroogde wortelstokken vermalen worden. De verse wortelstokken hebben zo goed als geen geur. Het reukgevende iron wordt waarschijnlijk geproduceerd tijdens het drogen en is dan jarenlang werkzaam. In landen waar de lis in het wild groeide werd het gemalen poeder aan het spoelwater van het linnengoed toegevoegd. In Engeland werd het gemalen poeder in reukschalen met gedroogde bloemen gemengd om de geur langer vast te houden. De olie wordt geproduceerd in Frankrijk, Marokko, in Italië en de USA. Het is een goede olie om als parfum te gebruiken of te verdampen.
Dioscorides waardeerde de lis al om zijn medicinale eigenschappen. De oude Grieken en Romeinen gebruikten de lis op grote schaal als parfum. In Rusland werd een versterkende drank gemaakt met gember en honing. Heel lang geleden werd de wortel gemacereerd in wijn en tegen allerlei kwalen voorgeschreven.
De verpulverde lis wordt gebruikt als droge shampoo, poeder, fixatief voor potpourri’s en in de linnenkast. Geurmiddel voor tandmiddelen, tandpoeders, enz. De hars wordt gebruikt in zepen, eau de cologne en parfums. De absolue alleen in parfums. De olie wordt ook gebruikt voor suikergoed en vruchtensmaken. De etherische olie is enorm duur, zo’n 100 euro de milliliter en is duurder dan de absolute.

Sap van de verse wortel is een purgerend middel en kan worden gebruikt in de behandeling van oedeem. Verder gebruik van de wortel in de cosmetica, als verf (een zwarte verf van de wortels en een blauwe verf van de bloemen), voor etherische olie en het is een sierplant.

Symboliek: de “fleur-de-lis” komt van de witte iris inheems in Florence die zelfs op de stadsmuren groeide. Deze witte iris tentoongesteld tegen een rode achtergrond werd het symbool van Florence tot het geslacht van de Medici. Om een politiek signaal van verandering aan te geven veranderden zij de kleuren. Zij maakten het wit rood en spanden zich jaren in om een rode iris te ontwikkelen. Catharina de Medici nam dit symbool mee van Florence naar Parijs toen ze de Koning van Frankrijk trouwde en daar kreeg deze meest beroemde iris zijn bijnaam fleur-de-lis.

Werkzame stoffen:
etherische olie van een zeer ingewikkelde samenstelling: esters 10%, ethyllauraat, ethylmyristaat, methylmyristaat, ethylpalmitaat, ethyldecanoaat, calciumoxalaat.  Veel monoterpeenketonen tot 75%: o.a. cis-a-iron 14%, cis-a-methyljonon, iso-a-methyljonon 20%, cis-y-iron 10%. Monoterpenen: limoneen. Monoterpenolen: a- terpineol, linalol. Verder: alphairone, undecilene acid, myristinezuur, tridecilic acid, de
glycoside iridine, slijmstoffen, de bladeren bevatten ascobic acid, hars, looistoffen, suiker, zetmeel. Diverse triterpenen van het iridal-type. Door oxidatie ontstaat alpha-iron dat de sterke viooltjes geur afgeeft.
Het concrète (Orris root), is bloemig van geur, met een geringe sterkte: zoet, warm,
vioolachtig, fruitig. Licht geel van kleur van vloeistof tot vast. Smeltpunt 40-46°C. Vlampunt 93.33°C. Oplosbaar in alcohol, niet in water. Bekend onder de naam Orris Butter of Beurre d’Iris. Geproduceerd door stoomdestillatie van de gewassen en gedroogde rhizome. Deze moeten drie jaar worden opgeslagen beschermd tegen insecten en schimmels. De verse rhizome is geurloos. Voor de destillatie wordt de rhizome gemalen. Door het hoge gehalte myristic acid is de concrète vast, vandaar de naam Orris Butter.
Hoofdbestanddeel van de Orris root is de Orris olie 0.1 – 0.2%, een geel-witte tot gele massa die 85% myristic acid bevat die vrijkomt vanuit een vet in de rhizome gedurende de stoomdestillatie. Andere bestanddelen zijn; vet, resin, stijfsel, slijmstof, de glucoside iridine. De geurcomponent is een keton, irone, verantwoordelijk voor de viooltjes geur, niet te vergelijken met de geur van het echte viooltje. De chemicus Tiemann isoleerde in 1893 ionone dat nog meer de geur vertegenwoordigde van het viooltje dan irone en werd gebruikt in de parfumindustrie omdat het 8 keer minder kostte dan de natuurlijke viooltjes olie. Orris root is tegenwoordig nauwelijks nog in gebruik in medicijnen. Orris olie wordt in de parfumindustrie gebruikt als fixatief.
Bron: The Goodscents company.
           Ter vergelijk: bestanddelen van de bollen, stoomdestillatie van de Iris pallida door E. Zimmermann. Bron Primavera life. Etherische olie, niet verwisselen met iris-absolute.
Monoterpenen: limoneen 0.06%.
Monogterpenolen: a-terpineol 0.05% - linalol 0.02%.
Sesquiterpenonen: 75%. Cis-a-methylionon 31.7% - iso-a-methylionon 19.4% - cis-a-iron 14.2% - cis-y-iron 9.7% - is-b-methylionon 1.5% - y-methylionon 1.3%.
Esters: ethylmyristaat 4.2% - methylmiristaat 2.4% - ethylpalmitaat 0.5% - ethyldecanoaat 0.3%.

Werkzaamheid:
Angina  -  anthelmintisch  -  aromatisch  -  astma   -   bronchitis, chronische – en astmatische bronchitis  - cathartisch   -   demulcent -   diuretisch -   emetisch -   expectorant   -   halitose  -  hoesten -  huidverzorgend, zeer goed    –  laxatief  -  mucolytisch, sterk - ondersteuning psychotherapie, sterk psychisch stabiliserend  -   pleuritis  -  stomachisch  -  wonden (ontstoken-)  
Het CO2 extract Heeft als hoofdbestanddelen cis en trans alpha en cis-gamma iron, amberkleurig en bevat 1% iron: is zuiverend, anti-reumatisch en expectorant.
Verdampen: stimuleert de luchtwegen, verlicht hoesten en bronchitis. Iris stimuleert het creatieve, de concentratie en de intuïtie. Op de huid werkt iris voedend, zuiverend en verzorgend.

Combinaties:
Moeilijk aan te komen en verschrikkelijk duur. De geur is goed te combineren met zoete geuren: roos, neroli, scharlei, jasmijn, patchouli, keora en andere attars, ylang ylang  en de zoete citrussoorten.

Contra indicatie:
Bij normale dosering: niet toxisch, niet irriterend, niet sensibliserend. Allergische huidreacties zijn mogelijk.
In hoge dosis braakwekkend (de verse wortel), hoofdpijn en misselijkheid. Vaak versneden of synthetisch. Zorgvuldig de handen wassen indien men met de lis heeft gewerkt. Verse wortelstok veroorzaakt diarree, misselijkheid en braakneigingen.
Wordt in de aromatherapie niet of nauwelijks gebruikt, ook wel vanwege de prijs.
Het CO2 extract lost op in vette plantenolie, bijna niet in alcohol. Orris root of Orris Butter is sterk allergeen, hoesten, niezen, tranende ogen en huidirritaties.

Toepassingen:
*parfum: 5 druppels iris, 3 druppels mimosa en 3 druppels roos mengen met 10 ml jojoba of 96% alcohol


Bron: www.giftpflanzen.com/iris_pallida. Bleiche Schwertlilie.
         The Encyclopedia of Essential oils by Julia Lawless.
         The Goodscents company.com. Iris pallida Lam.
         Flora of North America. Iris pallida Lamarck 1789
         Iris species database. D. Kramb 2004.
         USDA. Plants profile Iris pallida Lam. Sweet iris.
         E. Zimmermann. Aromatherapie für Pflege- und Heilberufe.
         Botanical.com A Modern Herbal by Mrs M. Grieve Irisis. Iris pallida Lam.
         Plants for a future: edible, medicinal and useful plants for a healthier world. Iris pallida
         Lam.
         Henriette’s Herbal Homepage: Iris florentina (orris root).
         Henriette’s Herbal Homepage. King’s American Dispensatory. Harvey Wickes Felter M.D.,
         John Uri Lloyd 1898.
Foto: www.gardenpictures.com
         www.iriscolorado.com
         www.belquell.bo.cnr.it
        www.phengels.club.fr

©®Copyright en registratie notaris. André Gielen 2001 – november 2007


 


Previous page: Iris pseudacorus/versicolor
Next page: J